Hoe stoppen we?
De lessen van de lobotomie: wanneer overtuiging, media en medische macht de werkelijkheid gaan bepalen

De geschiedenis van de lobotomie zou de medische wereld tot op de dag van vandaag moeten achtervolgen. Niet alleen vanwege de schade die patiënten hebben opgelopen, maar vooral vanwege de manier waarop deze behandeling zo lang kon worden verdedigd. Een ingreep die duizenden levens ingrijpend veranderde, werd jarenlang gepresenteerd als medische vooruitgang. Kritische vragen werden overschaduwd door optimisme, overtuigingskracht en verhalen over succes.
António Egas Moniz ontving in 1949 de Nobelprijs voor zijn ontwikkeling van de lobotomie. De Amerikaanse neuroloog Walter Jackson Freeman werd een van de meest invloedrijke pleitbezorgers en verspreiders van de ingreep. Met grote overtuiging presenteerden zij de behandeling als een oplossing voor psychiatrische problemen waarvoor destijds weinig alternatieven bestonden.
De media droegen bij aan dat beeld. De ingreep werd als hoopvol en humaan voorgesteld. Succesverhalen kregen aandacht, terwijl bijwerkingen en verlies van menselijke vermogens veel minder nadrukkelijk werden belicht.
Dat is misschien wel de belangrijkste waarschuwing uit deze geschiedenis: een medische praktijk kan maatschappelijk en professioneel worden gelegitimeerd voordat voldoende duidelijk is wat zij werkelijk met patiënten doet.
1. Charismatische pleitbezorgers kunnen een medische praktijk groot maken
De verspreiding van de lobotomie was niet uitsluitend het gevolg van wetenschappelijke bevindingen. Persoonlijkheid, overtuigingskracht en mediabelangstelling speelden een belangrijke rol.
Freeman reisde door de Verenigde Staten om de ingreep te demonstreren en uit te voeren. Zijn zelfvertrouwen en overtuiging droegen bij aan de popularisering ervan. Het beeld van een medische doorbraak kreeg steeds meer voet aan de grond.
Daarmee ontstond een gevaarlijke dynamiek: hoe meer de behandeling werd toegepast en geprezen, hoe vanzelfsprekender zij leek. Populariteit werd verward met bewijs. Bekendheid werd verward met betrouwbaarheid.
Een behandeling wordt echter niet veilig of effectief doordat invloedrijke artsen haar overtuigend verdedigen. Ook vandaag moeten we waakzaam zijn wanneer een medische praktijk sterk leunt op de overtuigingskracht van vooraanstaande deskundigen en een maatschappelijk verhaal dat weinig ruimte laat voor twijfel.
2. Wie bepaalt eigenlijk wat een succes is?
Een van de meest onthullende lessen betreft de manier waarop het succes van de lobotomie werd beoordeeld.
In een tijd waarin objectieve uitkomstmaten in de psychiatrie beperkt waren, kon een patiënt als verbeterd worden beschouwd wanneer hij rustiger werd, minder agressief gedrag vertoonde of minder toezicht nodig had. Het feit dat het IQ ogenschijnlijk intact bleef, kon eveneens als geruststellend worden gezien.
Maar wat betekende die rust eigenlijk?
Latere beschrijvingen lieten zien dat patiënten ook apathisch, passief en initiatiefloos konden worden. Hun emotionele reacties konden afvlakken en hun persoonlijkheid kon ingrijpend veranderen.
Een patiënt die niet langer lastig was, werd soms beschouwd als een patiënt die beter was geworden.
Dat is een fundamentele denkfout. Het verminderen van zichtbaar probleemgedrag is niet hetzelfde als het herstellen van iemands welzijn. Wanneer de maatstaven voor succes verkeerd zijn gekozen, kan schade jarenlang als vooruitgang worden gepresenteerd.
De les is hard: wie de uitkomstmaten bepaalt, bepaalt voor een belangrijk deel ook wat als medisch succes wordt gezien.
3. De media kunnen het beeld van een behandeling versterken én veranderen
De beeldvorming rond de lobotomie veranderde mede door literatuur en theater. Werken als All the King’s Men, Suddenly, Last Summer en One Flew over the Cuckoo’s Nest droegen bij aan een maatschappelijk beeld waarin de ingreep niet langer alleen als medische vooruitgang werd gezien, maar ook als een bedreiging voor persoonlijkheid, zelfstandigheid en vrije wil.
Dat laat zien hoe groot de invloed van beeldvorming kan zijn. Media kunnen een medische behandeling aanvankelijk presenteren als hoopvolle doorbraak, maar kunnen later ook bijdragen aan het zichtbaar maken van de menselijke gevolgen.
Daarom moeten we kritisch blijven op een publiek debat waarin succesverhalen veel aandacht krijgen, terwijl negatieve ervaringen, onzekerheden en kritische onderzoeksresultaten naar de achtergrond verdwijnen.
Een evenwichtige medische beoordeling mag nooit afhankelijk zijn van het dominante verhaal in de media.
4. Medische overtuiging is geen vrijbrief
Het is gemakkelijk om achteraf te zeggen dat artsen in de tijd van de lobotomie beter hadden moeten weten. Dat is een vorm van retrospectieve superioriteit die ons weinig leert.
Veel voorstanders waren ervan overtuigd dat zij patiënten hielpen. Sommigen werden gedreven door idealisme en de oprechte wens om mensen te bevrijden van ernstig psychiatrisch lijden.
Maar goede bedoelingen maken de gevolgen niet minder werkelijk. En idealisme ontslaat niemand van de plicht om kritisch te blijven kijken naar de eigen behandeling.
Juist wanneer een arts sterk gelooft in een behandeling, moet er ruimte zijn voor tegenspraak. Wetenschappelijke bescheidenheid betekent niet dat je nooit een standpunt inneemt, maar dat je bereid bent het te herzien wanneer de feiten daar aanleiding toe geven.
5. De politiek moet ingrijpen wanneer verandering uitblijft
Een gevestigde medische praktijk verdwijnt niet vanzelf. Wanneer een behandelmodel diep verankerd raakt in instellingen, richtlijnen en professionele organisaties, kan het moeilijk worden om het beleid van binnenuit te veranderen.
Daarom kan de verantwoordelijkheid niet uitsluitend bij de behandelaren worden gelegd. Wanneer fundamentele wetenschappelijke vragen blijven bestaan en de zelfcorrectie uitblijft, moet de politiek haar verantwoordelijkheid nemen.
Dat betekent dat er daadwerkelijk besluiten moeten worden genomen, dat bestaande richtlijnen opnieuw moeten worden beoordeeld en dat de verantwoordelijkheid voor eerder beleid niet mag verdwijnen achter veranderende inzichten.
Het is niet voldoende om opnieuw een commissie in te stellen en vervolgens af te wachten. Verandering moet merkbaar worden in de praktijk.
6. Stoppen is niet hetzelfde als verantwoordelijkheid nemen
De lobotomie verdween uiteindelijk grotendeels uit de reguliere geneeskunde. Maar voor de patiënten die blijvend beschadigd waren, kwam die verandering te laat.
Het beëindigen van een medische praktijk wist de geschiedenis niet uit. De vragen blijven bestaan: wie heeft de behandeling gepromoot, wie heeft haar uitgevoerd, welke waarschuwingen waren bekend en waarom is niet eerder ingegrepen?
Ook instellingen en beroepsgroepen moeten zich daarover verantwoorden. Het argument dat men destijds handelde volgens de toenmalige inzichten mag geen automatisch eindstation zijn. Juist de vraag hoe die inzichten tot stand kwamen, welke kritiek werd genegeerd en waarom bestaande waarborgen tekortschoten, moet worden onderzocht.
Verantwoordelijkheid verdwijnt niet doordat een richtlijn wordt aangepast of een behandeling uit de gratie raakt.
De vraag is niet of we het verleden kunnen veranderen, maar of we vandaag durven in te grijpen
De geschiedenis van de lobotomie leert ons dat medische ontsporingen niet uitsluitend ontstaan door gebrek aan kennis. Ze kunnen ook ontstaan door overtuiging, groepsdenken, verkeerde succescriteria, eenzijdige berichtgeving en een systeem dat moeite heeft zijn eigen fouten te erkennen.
De grootste fout zou zijn te denken dat wij tegenwoordig immuun zijn voor zulke mechanismen.
Wanneer een medische praktijk eenmaal een morele en professionele vanzelfsprekendheid is geworden, kan kritiek gemakkelijk worden afgedaan als onwetendheid of tegenwerking. Juist dan is onafhankelijke toetsing noodzakelijk.
We moeten niet wachten tot toekomstige generaties met verbazing terugkijken op wat wij vandaag normaal vonden.
De politiek moet verantwoordelijkheid nemen. De medische wereld moet bereid zijn haar eigen handelen kritisch te onderzoeken. En de belangen van kinderen moeten zwaarder wegen dan het voortbestaan van een behandelmodel.
De geschiedenis zal ons niet beoordelen op hoe overtuigd we waren van onze goede bedoelingen, maar op wat we deden toen er voldoende redenen waren om te twijfelen.
De vraag is dus niet alleen wat we van de lobotomie hebben geleerd.
De vraag is waarom we die lessen nog steeds niet consequent toepassen.
