Is het een sekte? De transgenderbeweging vertoont de kenmerken van een sekte

3 november 2026

|

Redactie Genspect Nederland

|

Opinie

Links een pride-optocht met regenboogvlaggen, rechts een optocht van Hare Krishna-aanhangers in een winkelstraat

Een sekte herken je niet uitsluitend aan een charismatische leider, een religieuze overtuiging of een afgesloten gemeenschap. Soms zit de macht juist in een ideologie die zich diep in het denken, het gedrag en de identiteit van mensen nestelt. Een beweging die bepaalt welke gedachten geoorloofd zijn, welke informatie mag worden vertrouwd, wie als bondgenoot wordt beschouwd en wie als vijand moet worden buitengesloten. Wie naar de mechanismen binnen delen van de hedendaagse transgenderbeweging kijkt, kan moeilijk om de conclusie heen: hier zijn de kenmerken van een sekte zichtbaar.

De Amerikaanse deskundige Steven Hassan, voormalig lid van de Moonbeweging, beschrijft in zijn werk hoe dergelijke beïnvloeding werkt. Hij ontwikkelde het BITE-model, dat vier vormen van controle onderscheidt: gedragscontrole, informatiecontrole, gedachtencontrole en emotionele controle. Het gaat daarbij niet simpelweg om overtuigen, maar om het beïnvloeden en uiteindelijk beheersen van de manier waarop mensen denken, informatie verwerken en hun relaties met anderen vormgeven.

Gedachtencontrole door herhaling

Een van de herkenbaarste mechanismen is het gebruik van slogans die steeds opnieuw worden herhaald. ‘Trans vrouwen zijn vrouwen’, ‘Transrechten zijn mensenrechten’ en ‘Ik ben wie ik zeg dat ik ben’. Ook de vraag ‘Wil je liever een dode dochter of een levende zoon?’ is hiervan een voorbeeld.

Het zijn uitspraken die in discussies regelmatig functioneren als morele stopborden. Wie doorvraagt, twijfelt of een andere interpretatie aandraagt, krijgt niet zelden het verwijt dat hij mensen hun bestaansrecht ontzegt. De inhoudelijke discussie verdwijnt en maakt plaats voor morele druk. Zo wordt een complexe kwestie teruggebracht tot een keuze tussen goed en kwaad.

Een nieuwe identiteit, een nieuwe loyaliteit

Ook de verandering van identiteit is een belangrijk onderdeel van dit patroon. Het aannemen van een nieuwe naam, het afwijzen van de oorspronkelijke naam en het volledig opnieuw definiëren van de eigen identiteit doen denken aan praktijken die Hassan beschrijft bij gesloten ideologische groepen.

No Contact Movement

Het verbreken van familiebanden wordt soms aangemoedigd of gelegitimeerd onder de noemer no contact. Familieleden die kritische vragen stellen, kunnen worden weggezet als onveilig, schadelijk of transfoob. De afstand tussen het individu en zijn oorspronkelijke sociale omgeving wordt daardoor groter, terwijl de nieuwe gemeenschap steeds belangrijker wordt.

Juist dit is een van de belangrijkste kenmerken van een sekte. Wie wordt losgemaakt van familie en oude vrienden, verliest de mensen die hem het langst en het best kennen en die het eerst opmerken wanneer er iets verandert. Hassan rekent het isoleren van leden van hun familie en vrienden dan ook tot de kernmechanismen van gedragscontrole in zijn BITE-model. Wie nog maar één sociale kring heeft, is voor zijn emotionele steun, zijn informatie en zijn zelfbeeld volledig van die kring afhankelijk. Dat maakt het bijna onmogelijk om te twijfelen of om weg te gaan.

Wie vertrekt, wordt een afvallige

Een beweging laat haar ware aard misschien wel het duidelijkst zien in de manier waarop zij omgaat met mensen die vertrekken. Binnen gesloten groepen worden voormalige leden vaak als afvalligen behandeld. Scientology kent bijvoorbeeld het begrip suppressive person voor mensen die als bedreigend voor de organisatie worden beschouwd.

Ook detransitioners kunnen ervaren hoe moeilijk het is om zich kritisch uit te spreken over de beweging of de medische behandelingen die zij hebben ondergaan. Mensen die hun eerdere overtuigingen herzien, worden soms geconfronteerd met uitsluiting, verdachtmakingen en persoonlijke aanvallen. Hun verhalen passen niet langer in het gewenste narratief en worden daardoor een bedreiging voor de ideologie.

De paradox van een beweging die vrijheid belooft

Misschien is de meest schrijnende tegenstelling wel de mogelijke relatie met homoseksualiteit. Kinderen die niet voldoen aan traditionele verwachtingen over mannelijkheid en vrouwelijkheid, kunnen al vroeg het idee krijgen dat hun ongemak met hun rol of lichaam wijst op een transgenderidentiteit.

Een jongensachtig meisje hoeft geen jongen te zijn.

Een vrouwelijke jongen hoeft geen meisje te zijn.

En een homoseksuele jongere hoeft zijn lichaam niet te veranderen om zichzelf te kunnen accepteren.

Wanneer afwijking van traditionele rolpatronen wordt geïnterpreteerd als bewijs van een verkeerde genderidentiteit, dreigt juist datgene te worden versterkt waartegen de emancipatiebewegingen zich jarenlang hebben verzet: de gedachte dat jongens en meisjes zich op een bepaalde manier moeten gedragen.

Dat is een pijnlijke paradox voor een beweging die zegt op te komen voor vrijheid en zelfbeschikking.

Een patroon uit de geschiedenis: castratiecultuur

Het meest uitgebreide overzicht van castratieculturen dat wij kennen, is de studie van Jenny Wade: The Castrated Gods and their Castration Cults: Revenge, Punishment, and Spiritual Supremacy. Zoals de titel al aangeeft, is er in al die culturen een patroon waarneembaar. Een castratiecultuur bevat namelijk altijd ten minste één van de volgende drie elementen:

  1. Prostitutie of dwang. Denk aan de ladyboys en de hijra, maar ook aan de Italiaanse castraatzangers en de eunuchen die als bewakers van harems dienden.
  2. Straf. Gevangen genomen soldaten die werden ontmand, (seks)delinquenten, of castratie als marteling om een bekentenis af te dwingen.
  3. Cults, sekten en een aantal primitieve culturen (in feite zijn dat ook cults).

Het hedendaagse transgenderisme valt niet onder de eerste en de tweede categorie. Dat roept sterk de vraag op: is het dan de derde? En zo nee, waarom niet? En waarom zou het dan een unieke vierde vorm zijn?

Wie die vragen serieus neemt, kan er niet omheen om de mechanismen hierboven in dat licht te bekijken.

Het gaat om de mechanismen, niet om het etiket

Een sekte hoeft geen eigen gebouw, charismatische voorganger of religieus geschrift te hebben. Zij kan evengoed ontstaan rond een ideologie die haar aanhangers steeds verder een gesloten denkkader in trekt, kritiek verdacht maakt, afwijkende stemmen buitensluit en persoonlijke loyaliteit boven onafhankelijke oordeelsvorming plaatst.

Wanneer een beweging op die manier functioneert, volstaat het niet langer om haar uitsluitend als emancipatiebeweging of belangenorganisatie te beschouwen. Dan moeten we ook durven benoemen welke mechanismen er werkzaam zijn.

De combinatie van gedachtencontrole, informatiecontrole, emotionele druk, identiteitsverandering en uitsluiting van critici is geen onschuldig verschijnsel. Het zijn klassieke mechanismen van sektarische beïnvloeding.

Wanneer deze mechanismen structureel worden toegepast, hebben we niet meer te maken met gewone emancipatie of belangenbehartiging, maar met een beweging met sektarische kenmerken. Dat verdient geen bescherming tegen kritiek, maar juist kritisch onderzoek.

Overigens ontbreekt ook de leiderschapsstructuur niet. Die is er wel degelijk: WPATH.

Van folie à deux naar folie à plusieurs

De institutionele verankering van deze beweging begon niet in de maatschappij, maar binnen de medische wereld. Mijns inziens is hier sprake geweest van een proces dat zich laat vergelijken met folie à deux: een gedeelde waan waarin de overtuiging van de ene partij door de andere wordt overgenomen en wederzijds bevestigd.

De oorspronkelijke ervaring van lichaamsvervreemding bij sommige patiënten werd door medisch specialisten niet alleen erkend als een subjectieve beleving, maar geleidelijk ook geïnterpreteerd als bewijs voor het bestaan van een onderliggende biologische werkelijkheid: een lichaam dat niet bij de eigenlijke identiteit zou passen. Zo ontstond een wederzijdse bevestigingsdynamiek tussen patiënt en behandelaar, waarbij de overtuiging steeds minder aan onafhankelijke toetsing werd onderworpen.

Vervolgens breidde dit proces zich uit naar de samenleving.

De eerste groep die hierin werd meegenomen, waren de ouders van kinderen met genderdysforie. Genderdysforie bij kinderen is op zichzelf geen nieuw of uitzonderlijk verschijnsel, maar moet wel zorgvuldig worden onderscheiden van de specifieke verschijningsvormen bij volwassenen. Bij kinderen kunnen fantasie, wensdenken en magisch denken een belangrijke rol spelen in de manier waarop zij hun gevoelens en identiteit begrijpen.

Daarna volgden de scholen. De media speelden hierin een belangrijke rol door zogenaamde bijzondere gezinnen en hun verhalen een steeds prominentere plaats te geven. Het onderwerp kreeg een zekere glitterfactor: het bijzondere, het uitzonderlijke en het progressieve werden onderdeel van een aantrekkelijk maatschappelijk narratief.

De politiek volgde als laatste. Politici ontdekten dat steun voor deze beweging niet alleen electoraal aantrekkelijk was, maar ook een uitgelezen mogelijkheid bood om hun morele en maatschappelijke deugdzaamheid te etaleren.

Op dat moment veranderde de dynamiek wezenlijk. Wat begon als een medische en maatschappelijke overtuiging, groeide uit tot een ideologisch systeem dat steeds minder ruimte liet voor tegenspraak. De beweging kreeg totalitaire trekken.

De folie à deux was inmiddels uitgegroeid tot een folie à plusieurs: een collectieve overtuiging die zich via medische instellingen, gezinnen, scholen, media en politiek had verspreid en zichzelf in al die domeinen bleef bevestigen.

Wie vervolgens vraagtekens plaatste bij de uitgangspunten, de wetenschap of de gevolgen, werd niet langer als een legitieme gesprekspartner beschouwd. Diegene werd onmiddellijk tot de outgroup gerekend, moreel verdacht gemaakt en vaak hard aangepakt.

Dat is uiteindelijk het kenmerkende van een gesloten ideologisch systeem: niet de kracht van de argumenten bepaalt wie gelijk krijgt, maar de mate waarin iemand bereid is de heersende overtuiging te onderschrijven.

Gezonde en ongezonde culten

Een cult als sociologisch verschijnsel draagt een enorm stigma: het zou per definitie iets slechts zijn. Dat is onjuist. Ook een voetbalclub of een fanclub van een rockband vertoont sterk cultachtige structuren. Mensen verenigen zich rond een gedeelde fascinatie, ontwikkelen een uniforme expressie en beleven een sterke groepsidentiteit. Zulke vormen kunnen gerust als positieve culten worden gezien.

Hetzelfde geldt voor veel religieuze gemeenschappen. Denk bijvoorbeeld aan de zogenoemde Zwarte Kousen-kerken. De betrokkenen leiden doordeweeks een doodnormaal leven, maar uiten zich op zondag in een zeer kenmerkende klederdracht, met specifieke gewoonten en een sterke, soms dwingende groepsloyaliteit. Omdat deze praktijken de mensen zelf of anderen niet fysiek beschadigen, is hier sprake van een aanvaardbare cult — hoe kritisch men ook kan staan tegenover die specifieke geloofsuiting.

Het onderscheid tussen gezonde en ongezonde culten ligt precies hier: bij de schade. Schade aan zichzelf of aan anderen. En precies op dat punt komt transgenderisme in beeld. Transgenderisme als cult vraagt immers om zelfbeschadiging van een bijzonder ernstige aard: het richt zich op de vernietiging of verminking van een van de meest wezenlijke lichaamsdelen, de genitaliën.