Home / Wetenschap / Dutch Protocol

Dutch Protocol — evaluatie en kritiek

Het Dutch Protocol is de internationale benaming voor de behandelmethode die vanaf eind jaren negentig werd ontwikkeld aan het VU Medisch Centrum in Amsterdam. Onder leiding van Peggy Cohen-Kettenis, Henriette Delemarre-van de Waal en later Annelou de Vries werd een drietrapsraket geïntroduceerd: puberteitsremmers vanaf ongeveer twaalf jaar, cross-sex hormonen vanaf zestien, en chirurgie vanaf achttien. Dit protocol werd wereldwijd het standaardmodel — en is sinds 2020 onderwerp van scherpe internationale kritiek.

De originele studies (2006-2014)

De Vries en collega's publiceerden in 2011 en 2014 twee studies bij in totaal 55 jongeren die puberteitsremmers kregen en doorstroomden naar hormonen en chirurgie. De studies rapporteerden verbetering op een aantal psychologische maten. Op basis hiervan werd het protocol opgenomen in de WPATH Standards of Care en overgenomen door GIDS (Tavistock, VK), Karolinska (Zweden), en talloze klinieken in de VS.

Methodologische kritiek

Sinds 2019 stapelt de kritiek zich op. Michael Biggs (Oxford) toonde aan dat de Tavistock-replicatie van het Dutch Protocol geen psychologische verbetering liet zien. Levine, Abbruzzese en Mason (2022) analyseerden de oorspronkelijke Nederlandse data en concludeerden dat de uitkomstmaten selectief waren, dat er geen controlegroep was, en dat een participant die overleed na chirurgie uit de analyse was verwijderd. De Cass Review (2024) noemt de evidence-basis voor het Dutch Protocol "remarkably weak" en stelt dat de inclusiecriteria in de praktijk niet werden gehandhaafd.

Bovendien is de patiëntenpopulatie sinds 2014 fundamenteel veranderd: van een kleine groep vroeg-debuterende kinderen (overwegend jongens) naar een grote groep adolescenten (overwegend meisjes) met comorbide autisme, angst, depressie en trauma. Het protocol werd nooit voor deze nieuwe populatie gevalideerd.

Stand 2025-2026

Zweden (SBU), Finland (COHERE), Noorwegen (UKOM) en het VK (Cass / NHS England) hebben puberteitsremmers buiten klinische studie inmiddels gestopt of fors ingeperkt. Nederland zelf heeft tot op heden geen onafhankelijke evaluatie van het Dutch Protocol uitgevoerd. Het Amsterdam UMC behandelt nog steeds volgens het oorspronkelijke schema, hoewel de Tweede Kamer in 2024 een motie aannam waarin om een ZonMw-evaluatie werd gevraagd.

Bronnen

De Vries, A. et al. (2014). Young adult psychological outcome after puberty suppression and gender reassignment. Pediatrics, 134(4).
Biggs, M. (2023). The Dutch Protocol for juvenile transsexuals: origins and evidence. J. Sex & Marital Therapy.
Levine, S., Abbruzzese, E., Mason, J. (2022). Reconsidering informed consent for trans-identified children. J. Sex & Marital Therapy.
Cass, H. (2024). Final Report. cass.independent-review.uk